तःचतंः पञ्जराँ गुथि
उर्मिला ताम्राकार
“तःचतं” मरु पिगंननी, काष्ठमण्डप नगरया ताम्राकार (तवः)तय्सं द्वलंद्वः दँ न्ह्यो निसें थौंतक्क मदिक न्ह्याकावया च्वंगु पञ्जराँ गुथि खः । पञ्जराँया दिनस पञ्जराँ काः वइपिं शाक्य व वज्राचार्यया कुलपुत्रपिन्त तःचतंनं जा तुया दान बिइगु याई । थथे जा दान यायेत तःग्वःगु खासिइ जा थुइमाःगु अले तःधंगु चतंनं जा संकेमाःगु जुया थ्व पञ्जराँ गुथिया नां तःचतं गुथि जूवंगु खः । “पञ्जराँ” नेपाल मण्डलया नेवाः बौद्धतयसं दानया हे नामं हनीगु छगु अतिकं महत्वपूर्णगु मौलिक नखः खः । थ्व नखः यलय् गुँलाथ्व अष्टमीखुन्हु न्याय्किगु खःसा येँ, किपु, थिमि, ख्वप, व भ्वँतय् गुँलागा त्रयोदशिखुन्हु न्यायेकी ।
अथेहे स्वनिगःलं पिने पाल्पा, तानसेन, पोखरा तथा तिब्बतया मुख्य केन्द्र ल्हासाय् तक्क नं थ्व हे दिनखुन्हु पञ्जराँ नखः न्यायेकिगु चलन दु । थ्व नखःखुन्हु शाक्यभिक्षु तथा बज्राचार्य सर्वसंघया कुलपुत्रपिसँ पञ्जराँ काः वईगु खः । प्रवज्या सम्वरया अभिषेक कयातःगु मदुपिसं पञ्जराँ काःवये दैमखु धैगु मान्यता दु । शाक्य, बज्राचार्य, उदाय् व सकल नेवाः बौद्ध जयमाँपिसँ दान बिईगु याई । थुगु दिनय् सकल बौद्धतय्गु छेँखा छेँखापतिं, बाहा÷बहिलिई, दुवातय् दानशाला हे दयेका दिपंकरबुद्ध, बोद्धिसत्व, लोकेश्वर, तारा, करुणामय, बशुन्धरा, शाक्यमुनि बुद्धया प्रतिमा, फुलदानी गुलुपाः पौभाः आदि झः झः धायेक ब्वया तइ । थ्वकुहु विशेष याना दान बिइगु सामाग्री धैगु जाकी, वा, छो, माय्, कय्गु, हलः, बलः, गुलः, सूमरी, फलफुल, अम्बः, चि आदि खः । थ्व बाहेक थौंकन्हे मेमेगु बस्तुत चकलेट, सिसाकलम, डटपेन, रुमाल, आदि अनेक बस्तुत नं बिइगु चलन दु ।
“पञ्जराँ” शव्दया अर्थयात कया विद्वानवर्गपिसं थःथःगु धारणा न्ह्यब्वया तःगु दु । गथेकि पञ्जदां, पिण्डजादान, पङजादान, पञ्जादान, पञ्जराँ, पञ्चदान आदि । गुम्हसिनं पृथ्वीलय् उत्पत्र जूगु जाकी बूबः, फलफुल आदि बस्तुत दान याईगुलिं पञ्जदान धाःगु खः धका धयातल । पं या अर्थ चा, ज या अर्थ उत्पत्र, चां बुया वःगु अत्र दान बिइगु जुया पंजदानं/ पञ्जराँ जूवंगु खः । पं. बद्रीरत्न बज्राचार्ययाकथं पूजा, भोजन, पान, वासः, व न्हिं न्हिं ज्याय् खेलय् यायेत माःगु न्याताजि बस्तु दान याईगुलिं पञ्चदान धागु खः । हेमराज शाक्यजुयाकथं भिंगु मार्सी जाकिया खीर दयेका श्रद्धापूर्वक थःगु ल्हातिं आर्य संघयात दान बिईगुलि पञ्जादां धाःगु खः । बुद्धकालिन समयलय् उपासक–उपासिकापिसँ श्रद्धापूर्वक बुद्धनापं भिक्षुसंघपिन्त सामूहिककथं थःगु ल्हातं भोजन, चीवर, शयनासन व वासः दान याइगु चलन दु । सामूहिककथं दान बीगु प्रथा नेपाःगालय् आःतक नं न्ह्यानाच्वंगु दनि धैगु दसु मरु, पीगंननी कवःया ताम्राकरपिनिगु तःचतं गुथि खः ।
पञ्जराँया दिनस मरुया तवःतय्सं मरुसतः व सिँल्यँ सतःया दथ्वी च्वंगु चकंगु थासय् तःधंक सिँयागु दानशाला (मण्डप) दय्काः सरुवा जाकि, धेवा, बूवः अले चतंनं तुया थःगु ल्हातं जा दान बिइ । थुगु दान कायेत येँ, यल, ख्वप, किपु , नाला व बुँगं निसेया शाक्य बज्राचार्यपि वयेमाःगु खः । नाला, बुङ्खमति, किपू व जनबहाया करुणमयपिन्त अनिवार्यकथं निसलाः दान बिइमाःगु चलन दु । थुगु थासंनिसेँ पांजुपिं थन वया दानशालाय् सहभागि जुइगु खः । पिगंननीया सकल तवःतय्सं थ्व मण्डपय् च्वनाः पञ्चोपचार पूजा सहित दानप्रदान यायेमाःगु चलन दु ।
तःचतंगुथि न्याय्केत न्यान्हू माःगु जुल । दकलय् न्हापां गुँलाथ्व पारुकुन्हु ताडपत्रय् च्वयातःगु अष्टस्राहसिका प्रज्ञापारमिता सफूयात गुरुजु पूजायाना प्रारम्भ याई । थ्व प्रज्ञापारमिता सफू गुँला लच्छि ब्वना क्वचाय्कीगु खः । गुँलागा द्वादशिकुन्हु दान यायेत मागु सामानत फुक्क स्वनाः विधिवत पूजा याना जा थुई अले बहनी गुथियारपिं च्वना छ्वय्लाभू याई । त्रयोदशिकुन्हु दानशालाय् थ्व हे जा दानप्रदान जुई । थन दान बिइगु जा तसकं वासः लगेजू, मस्त अह्रिंचाःगु लनि धका तातापाकंनिसें थ्व जा कायेत, यद्यपि थौं तक्क न मनूत वयाच्वंगु दनि । थुखुन्हु सिँयागु दानशाला हे ग्वयाः नीसी याना, शुद्धगु वसतं पुना छुँ हे मनसे न्हिच्छि तक्क छम्हसिनं दान याना च्वनी । अन्तय् फूबरे वयेका ल्यं दनिगु सरुवाजाकि दक्वं दान याना पञ्जराँ बिइगु ज्या क्वचायेकी । कन्हेखुन्ह चतुदर्शिया दिनस सकल गुथियारपिन्त खीर भ्वय् नकेगु याई । अनलिपां गुँलागा पारुकुन्हु ल्याचाः स्वया, मेगु वर्षया निम्तिं पाःब्व लःल्हाना तःचतं गुथि क्वचाय्की । न्हापा थ्व पञ्जराँ गुथि न्यायेकेत यक्व बुँया आयस्थाया नं ब्यवस्था यानातःगु खः । तर विभित्र राजनैतिक, व्यक्तिगत–स्वार्थ व गुथिप्रतिया उदासिनतां याना थौकन्हे गुथिया बुँ मदयावंगु जक मखु पञ्जराँ न्यायेकेत समेत आर्थिक अभाव जुयावना च्वंगुजुल ।.
“ताम्राकार” थर गुलि पुलां धैगु आधिकारिक दसु मदुसां थ्व तःचतं गुथि निद्व दँ न्ह्योनिसे न्ह्यानावया च्वंगु धैगु खँ न्यने दु । थुगु पञ्जराँ गुथि व मरुसतः(काष्ठमण्डप)या दथ्वी तसकं तःधंगु स्वापु दयाच्वंगु दु । तःचतंया लागि दान यायेत मरुसतःलय् च्वना प्रज्ञापारमिता सफू पुजा याना जा थुइमाःगु चलन दु । दानशाला दयेकिगु सिँगोँ नं न्हापा थन हे तयातइगु खः । थुकिया संरचना गुलि पुलाँ तःचतंगुथि नं उलि हे पुलाँ धैगु खनेदु । थुकिया ल्याः चाः च्वयातःगु यक्व हे ताडपत्रंपाखेँ थ्व खँ स्पष्ट जू ।
न्यनेदुकथं न्हापा मरुसतः हे मदुनिबले उगु थासय् छगू तःधंगु महाविहार दु धाई । व हे विहारय् दानशाला दयेकाः पञ्जराँखुन्हू तःचतं गुथिपाखे जा दान याइगु धाइ । भाजु जोन के. लकं नं “बुद्धिष्ट मोनाष्टरिज अफ नेपाल” नांया थःगु सफूतिइ मरुत्वालय् काष्ठमण्डप धैगु महाविहार दुगु खँ उल्लेख याना तःगु दु । आः थौंकन्हे थ्व विहारया अस्तित्व मदुसां, छगू विहारया लागि दयेमाःगु यक्व हे विषय त गथेकि क्वाःपा छेँ, मञ्जुश्री, महाँकाद्यो, गनेद्यो, पद्मपाणि लोकेश्वर, अमिताभबुद्ध दुगु तोरण, प्रवेशद्वारय् ततःधंपि सिंहत, गःकुटी (गन्धकुटी) आः नं द हे दनिगुलि थन न्हापा तःधंगु हे विहार दुगु जुइमाः धका अनुमान यायेथाय् लँ दु । व हे विहारय् ततःग्वःगु घोंसिंया दानशाला दयेका दानबिइगु खँ देवमाला वंशावलिइ उल्लेख जुयाच्वंगु दु । थुकी थथे च्वयातःगु दु “राजा विक्रमसेनं दक्षिण देशं षट्शास्त्री महेश्वर थाकुर झिकेयाना वैगु समतिं कलिगत २९७३ रे बौद्धमार्गितसें श्रावण शुद्धि पारुंनिसे भाद्र बदि ३० तक बौद्ध याता अले बदि १३ (त्रयोदशि) दिन अत्र दान याकेगु चलन दय्का ब्यूगुलि व दिन खुन्हू मरुत्वालय् प्यंगः घोंसिँया मण्डपय् च्वना अत्र दान यायेगु रीत चले जूगु । लिपा बृषभदेव जुजुया पालय् गुठी तयाः स्थिति बाँधेयाना रीत समेत चले याना ब्यूगु यद्यपि चले जुयाच्वंगु दु । थ्व त्वाले सिँयागु दवलि (मण्डप) दुगुलिं काठमाडौ धका नां प्रख्यात जुल”। तर ईलय्ब्यलय् नेपाःगालय् जुइगु प्राकृतिक प्रकाप, भूखाचं दुना थ्व विहारया अस्तित्व लोप जुयावंगु जुइफु । लिपा विहार मदय्धुंका व विहारया नापसं मण्डप दयेका दानबिइगु ज्यायात तवःतयसं निरन्तर न्ह्याका यंकूगु जईमाः ।
मरुसतः गुबले निर्माण जुल धैगु खँय् विद्वानतय्गु दथुइ विवाद खनेदु । बौद्ध विद्वान यज्ञमानपतिया कथं काष्ठमण्डप, आठौ शताद्विपाखे लिलावज्रं निर्माण यागु खः । तर २०७२ सालया भूकम्प लिपा डरहम विश्वविद्यालयया प्रोफेसर रोविन कनिघमया नेतृत्वय् जूगु पुरातित्विक सर्भेक्षणय् नं थ्व मरुसतःया जग बाइससय वर्ष पुलाँःजूगु खँ बैज्ञानिक प्रमाण लूगु दु । थुकिया पुरातात्विक उत्खनन व अनुसन्धानं थ्व मरुसतःया संरचनाया थौँया स्वरुप छक्वलं बनेजूगु मखु धैगु खँ नं पुष्टि जूगु दु । थि थि कालखण्डय् थुकिया जिर्णोद्धार जुयाच्वंगु खँ पुष्टि जूगु दु । पाँचौं, सातौं, नवौं व एघारौं शताद्वी पाखे पुननिर्माणया ज्या जुगु खँ पुष्टि जुगु दु । नवौं शताद्वीया समयलय् नेपाल सम्बत सुरुजुगु खः । थ्व हे ईलय् मरुसतःया जिर्णोद्वार जुगु अले थुगु पञ्जराँ खुन्हु न्यायेकिगु मरुया ताम्राकार तय्गु तःचतं गुथिया तसकं पुलाँगु छगः खासिइ जिर्णोद्वार ने.सं.१ धका च्वयातःगु विचारनिय खँ जुल । अथे हे पञ्जराँ गुथियागु अष्टस्राहसिका प्रज्ञापारमिता सफुतिइ मतह देव धैम्ह जुजुया पालय् आडो सालय् (?)च्वकागु खँ उल्लेख जुयाच्वंगु दु । थ्व दक्व घटनाक्रम यात स्वयेबलय् थ्व मरुसतःया जिर्णाेद्वार नं मरुया ताम्राकारपिसं ने.सं.१ सालय् हे याःगु जुइफु धका धाःगु दु ।
थौंकन्हे मरुसतःयात काष्ठमण्डप धायेगु याना वैच्वंगु दु नापं नेपाया राजधानि थ्व हे काष्ठमण्डपया नामं काठमाण्डौया नामं प्रचलित जुयाच्वंगु दु । देवमाला वंशाबली कथं श्री लक्ष्मी नरसिंहया पालय् ने. सं. ७१५ सालय् मदुसतल निर्माण जूगु धका उल्लेख याना तःगु दु । थ्व ईलय् थ्व थाय् तसकं सुन्दर जुया च्वगु जुल । झंगःपंक्षि ना ना स्वाँ सिमात दुगु साप हे न्ह्याइपुसे च्वंगु वनखण्ड जुया थ्व थाय्यात मधुवन धाइगु जुयाच्वन । अथे जुया थन निर्माण जूगु सतःयात मधुसतः धागु हँ । लिपा वना मधु सतं नं मदुसत, अनं मरुसतः जुवन धैगु खँ मदुम्ह श्रद्धेय सुदर्शन भन्ते नं मरुसतःलय् हे च्वना कंगु खँ जिं हे न्यनागु खः ।
थिथि ईलय रचनाजूगु नामसङ्खीत, परमार्थनामसङ्खीत, शतशाहस्रिका प्रज्ञापारमिताथेज्यागु धार्मिक ग्रन्थ व थिथि थासय् च्वंगु अभिलेखय् काष्ठमण्डप छगू नगरया रुपय् उल्लेख जुया च्वंगु खनेदु । वास्तवय् पञ्जराँखुन्हु मरुइ ग्वइगु सिँयागु दानशाला अर्थात काण्ठमण्डप पाखेँ हे शहरया नाँ काठमाडौं जूवंगु धाई । ने. सं. ६०५ (वि.सं.१५३१) या मरुसतःलय् च्वंगु ताम्रपत्रय् “विष्णु मत्याः पूब्र्वकूले इहैव स्थाने श्री काष्ठमण्डप नगरे” अर्थात विष्णुमतिया पूर्व किनारा अवस्थित थ्व हे श्री काष्ठमण्डप नगरय् धैगु उल्लेख जुया च्वंगुलिं नं थ्व नगर धैगु पुष्टि जू वं । अथे हे थ्व छगू नगरया कथं मेमेगु यक्व धार्मिक ग्रन्थय् नं उल्लेख जुयाच्वंगु झीसं खंके फु । थुकथं थ्व हे दानशाला या नामं शहरया नां काष्ठमण्डप जूवंगु अनुमान यायेथाय् दु ।
मरुसतः(काष्ठमण्डप)लिसे ला व लुसिथें स्वापु दुगु तःचतं गुथि प्राचिनकालंनिसे थौ तक नं निरन्तर रुपं न्ह्याना च्वंगु दनि । दानपारमितायात तसकं महत्व बिया न्ह्याकावयाच्वंगु नेवाः बौद्धतयगु छगू मौलिक नखः पञ्जराँया हे छगू अंग जुयाच्वंगु, मरु ताम्राकारपिनिगु तःचतं गुथि काठमाडौ शहरया छगू जीवन्त ईतिहास धाःसां छुं पाइमखु । थुकियागु बांलाक अध्ययन अनुसन्धान याये फत धाःसा यक्व हे सत्य तथ्य लुइकेफइगु विश्वास दु ।
सन्दर्भ सामाग्रिः
- John k. Loke SJ. “A survey of the Baha and Bahi of the Kathmandu Vally”
- John k. Loke SJ, “Buddhist monasteries of Nepal”
- रमेश जंग थापा, “काष्ठमण्डप” संक्षिपत परिचय
- सुदीप श्रेष्ठ, “पाँचौ शताद्वीदेखि पाँचपटक बनेको काष्ठमण्डप, setopati.com
- श्री ज.सूरशम्सेर ज.बा. रा, नारायण्नहिटी, “देवमाला (वंशावली)”, वि.सं. २०१३
- तःचतंगुथिया अप्रकाशित श्रोत
- न्येनेकने
