क्वाँटी मूलतः नौ प्रकारका गेडागुडीको मिश्रणबाट तयार गरिने पौष्टिक झोलिलो परिकार हो। चना, केराउ, मास, मुगी, बोडी, सिमी, भटमास, गहत र बकुल्लालाई केही दिन पानीमा भिजाएर टुसा निकालिन्छ र त्यसपछि पकाएर क्वाँटी बनाइन्छ। नेपाल भाषामा ‘क्वाँ’ को अर्थ तातो र ‘टी’ को अर्थ झोल वा सुप भन्ने बुझिन्छ। नामकै अर्थअनुसार यो विशेषगरी वर्षायाममा तातो र पोषिलो आहारका रूपमा खाने गरिन्छ।
क्वाँटी खाने चलनको ठ्याक्कै सुरुआती समय वा ऐतिहासिक तिथि प्रमाणित रूपमा उल्लेख नभए पनि यसको सम्बन्ध काठमाडौं उपत्यकाको पुरानो कृषि संस्कृतिसँग जोडिएको पाइन्छ। विशेषगरी नेवार समुदायमा गुँपुन्हिका रूपमा मनाइने जनैपूर्णिमामा नौथरी गेडागुडी भिजाएर टुसा उमार्ने, पकाउने र नवदुर्गा तथा पितृलाई अर्पण गरेपछि परिवारका सदस्यले प्रसादका रूपमा खाने परम्परा रहिआएको छ।
रोपाइँपछि शरीरलाई न्यानो र ऊर्जावान् राख्ने परम्परा
जनैपूर्णिमामा क्वाँटी खाने चलन धार्मिक विश्वाससँग मात्र सम्बन्धित नभई नेपालको कृषि जीवनशैलीसँग समेत जोडिएको देखिन्छ। असार र साउनमा धान रोपाइँका क्रममा किसान लामो समयसम्म पानी र हिलोमा काम गर्छन्। लगातार वर्षा, चिसो र शारीरिक श्रमका कारण शरीर थकित हुने भएकाले रोपाइँको मुख्य काम सकिएपछि तातो तथा पोषिलो खाना खाने परम्परा विकास भएको मानिन्छ।
पुरानो काठमाडौं उपत्यका आत्मनिर्भर कृषि समाजका रूपमा विकसित भएकाले वर्षको यही समयमा अघिल्लो उत्पादनको खाद्यान्न भण्डार घट्दै जाने र नयाँ धान भित्रिन अझै समय लाग्ने अवस्था हुन्थ्यो। यस्तो समयमा गेडागुडी प्रोटिन तथा ऊर्जाको महत्त्वपूर्ण स्रोत मानिन्थ्यो। त्यसैले विभिन्न गेडागुडी मिसाएर तयार गरिएको क्वाँटीलाई श्रमपछि शरीरलाई बल दिने खानाका रूपमा प्रयोग गर्ने परम्परा क्रमशः स्थापित भएको देखिन्छ।
टुसा निकालेर पकाइने भएकाले पनि क्वाँटी सामान्य दालभन्दा फरक मानिन्छ। गेडागुडी भिजाउँदा र टुसा निकाल्दा तिनमा रहेका केही पोषक तत्त्व शरीरले सहज रूपमा उपयोग गर्न सक्ने अवस्थामा पुग्ने भएकाले यसको पौष्टिक महत्त्व अझ बढ्ने मान्यता छ। गेडागुडीमा पाइने प्रोटिन, रेसा, विभिन्न खनिज तथा भिटामिनले शरीरलाई आवश्यक पोषण उपलब्ध गराउन सहयोग गर्छन्।
परम्परागत रूपमा क्वाँटीमा अदुवा, ज्वानो, अजवाइन तथा मरिचजस्ता मसला प्रयोग गरिन्छ। तातो झोल र यस्ता मसला वर्षायाममा शरीरलाई न्यानो राख्न उपयोगी मानिन्छन्। गेडागुडीमा पाइने रेसा तथा अन्य पोषक तत्त्वले पाचन प्रणाली र शरीरको प्रतिरोधात्मक क्षमताका लागि समेत फाइदा पुर्याउने भएकाले क्वाँटीलाई पौष्टिक आहारका रूपमा लिइन्छ।
घरको परम्पराबाट बजारको वस्तुसम्म
पहिले जनैपूर्णिमा आउनुभन्दा चार–पाँच दिनअघि घरमै गेडागुडी भिजाएर टुसा उमार्ने चलन थियो। तर सहरी जीवनशैली, समयको अभाव र उपभोक्ताको बदलिँदो खानपानका कारण क्वाँटी तयार गर्ने प्रक्रिया पनि बजारमुखी बन्दै गएको छ।
अहिले जनैपूर्णिमाको एक–दुई साताअघिदेखि नै किराना पसल, ठूला खुद्रा बजार तथा अन्य बिक्री केन्द्रमा नौथरी गेडागुडी मिसाएर तयार पारिएका क्वाँटीका प्याकेट बिक्रीका लागि राखिन्छन्। उपभोक्ताले छुट्टाछुट्टै गेडागुडी खरिद गरेर मिश्रण तयार गर्नुपर्ने झन्झटबाट मुक्त हुने भएकाले तयार मिश्रणको माग पनि बढ्दो छ।
काठमाडौं उपत्यकाका असन, इन्द्रचोकलगायत पुराना बजारमा जनैपूर्णिमाको समयमा क्वाँटीका गेडागुडीको कारोबार उल्लेख्य रूपमा बढ्ने गर्छ। कतिपय बजारमा टुसा उमारेर पकाउन तयार पारिएका क्वाँटीसमेत बिक्री हुने गरेका छन्।
पर्वको आसपास देशभर ठूलो परिमाणमा गेडागुडी खपत हुने भएकाले यसले किसान, आयातकर्ता, थोक तथा खुद्रा व्यापारीदेखि खाद्य प्रशोधन व्यवसायसम्मलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। जनैपूर्णिमाको समयमा क्वाँटी तथा यसमा प्रयोग हुने गेडागुडीको कारोबार करोडौँ रुपैयाँसम्म पुग्ने गरेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ।
नेवार समुदायको परम्पराबाट राष्ट्रिय खाद्य संस्कृतिसम्म
क्वाँटीको पहिचान कुनै समय काठमाडौं उपत्यकाको नेवार समुदायसँग बढी जोडिएको थियो। गुँपुन्हिमा विशेष रूपमा तयार पारिने भएकाले यसले नेवार समुदायको मौलिक खाद्य परम्परामा महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेको छ।
तर पछिल्ला वर्षमा क्वाँटीको प्रयोग उपत्यकाभन्दा बाहिर पनि व्यापक बन्दै गएको छ। जनैपूर्णिमाका अवसरमा विभिन्न समुदायले क्वाँटी पकाएर खाने भएकाले यो क्रमशः देशव्यापी खाद्य संस्कृतिको हिस्सा बन्न पुगेको छ। पर्वसँग जोडिएको परिकार भएकाले यसको माग एक निश्चित मौसममा विशेष रूपमा बढ्ने गरेको छ।
यससँगै क्वाँटीको व्यापारिक स्वरूप पनि विस्तार भएको छ। पहिले घरमै तयार हुने परिकार अहिले निश्चित अनुपातमा गेडागुडी मिसाएर प्याकेजिङ गरी बिक्री गर्ने व्यवसायसम्म पुगेको छ। यसले परम्परागत खानालाई बजारमा नयाँ व्यावसायिक अवसरसमेत दिएको छ।
